Het citaatrecht bestaat echt en het kan een claim onderuit halen. Maar het is een smalle uitzondering met voorwaarden die allemaal tegelijk moeten gelden, en bronvermelding alleen is er niet één van. Dit is hoe je je eigen gebruik toetst.
De uitzondering
Het citaatrecht staat in de Auteurswet, in artikel 15a. Het staat toe dat je uit een werk citeert, en dat geldt ook voor een foto: een beeld kan in zijn geheel worden geciteerd, omdat een halve foto meestal niets zegt. Daar staan wel voorwaarden tegenover, en die moeten allemaal tegelijk opgaan.
Het werk moet rechtmatig openbaar gemaakt zijn; een foto die zelf al zonder toestemming online stond, kun je niet rechtmatig citeren. Het citaat moet dienen voor een aankondiging, een beoordeling, een polemiek of een wetenschappelijke verhandeling, of een vergelijkbaar doel. De omvang van het citaat moet in verhouding staan tot dat doel. Het gebruik moet passen binnen wat in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk is. En je moet de bron én de naam van de maker vermelden, voor zover die bekend is; wat dat precies inhoudt, staat bij naamsvermelding.
In de praktijk komt het hierop neer: een foto die je plaatst omdat de pagina anders zo kaal oogt, valt er niet onder. Een foto die je bespreekt, of die zelf het onderwerp van je tekst is, kan er wel onder vallen. Het verschil zit in de vraag of het beeld functioneel is in je tekst, of decoratief. Dat is ook de lijn die rechters in de regel aanhouden: een citaat moet een inhoudelijke band hebben met de tekst, en mag niet in de plaats komen van een normale licentie.
Het blijft per geval verschillend en er is over deze uitzondering veel te doen, juist bij persfoto's. Wie zich erop beroept, doet er goed aan het zorgvuldig te onderbouwen en niet als laatste redmiddel te gebruiken. Hoe het auteursrecht op foto's in de basis werkt, en waarom die uitzonderingen zo smal zijn, lees je op auteursrecht op foto's.
Het verschil
Je schrijft over de foto zelf, over de fotograaf of over de ophef die het beeld veroorzaakte, en het beeld is onderdeel van je betoog. Bron en maker staan erbij.
Het beeld maakt de pagina mooier maar draagt niets bij aan de inhoud. Ook met bronvermelding is dat geen citaat, maar gewoon gebruik zonder licentie.
Beoordeel je een boek, tentoonstelling of campagne, dan is tonen van het werk vaak nodig om je punt te maken. Blijf wel bij de omvang die daarvoor nodig is.
Commercieel gebruik zonder journalistieke of kritische context haalt de voorwaarden in de regel niet, ook niet als het onderwerp actueel is.
Persfoto's
Het nieuwsfeit maakt de foto niet vrij. Het beeld moet zelf onderwerp zijn, niet decor.
Persfoto's liggen apart, om twee redenen. Ten eerste worden ze beheerd door een persbureau of een fotograaf die van die foto's leeft: licenties aan media zijn hun verdienmodel, en zij bewaken hun rechten actief, vaak met software en via gespecialiseerde bureaus. Persfoto's zijn daardoor een veelvoorkomende aanleiding voor een claimbrief; hoe dat er bij een groot persbureau uitziet, staat op een claim van ANP en op wie is ANP?.
Ten tweede ligt bij nieuws de verleiding op de loer om te denken dat het nieuwsfeit het beeld vrij maakt. Dat is niet zo. Dat je schrijft over een gebeurtenis, betekent niet dat je de persfoto van die gebeurtenis mag citeren. Het citaat moet over het beeld gaan, of het beeld moet nodig zijn om je bespreking te begrijpen. Een artikel over een gebeurtenis, met daarbij een persfoto van die gebeurtenis, is in de regel illustratie en geen citaat. Een artikel dat gaat over die foto zelf, met de foto erbij, kan wel een citaat zijn.
De Auteurswet kent naast het citaatrecht nog een aparte regeling voor het weergeven van werken in een reportage over actuele gebeurtenissen, waarbij het werk zelf onderdeel van de gebeurtenis is. Ook die is smal en gaat niet over het illustreren van nieuws met andermans foto.
Hoe rechters dit in concrete zaken hebben gewogen, en wat dat betekende voor de hoogte van de vergoeding als het beroep niet opging, vind je op jurisprudentie over fotoclaims. Let daarbij op de uitspraken over een opslag wegens ontbrekende naamsvermelding: wie zich op het citaatrecht beroept maar de naam van de maker niet noemde, staat op twee fronten zwak.
Zo toets je je eigen gebruik
Geen van deze vragen geeft je een juridisch oordeel. Samen laten ze wel zien of een beroep op het citaatrecht kansrijk is of vergezocht.
Gaat de tekst over de foto, de fotograaf of het beeld als fenomeen? Of gaat de tekst over iets anders en staat de foto er 'bij'? Wees eerlijk; de claimpartij leest dezelfde tekst.
Staat de naam van de fotograaf of het persbureau bij het beeld, en de bron waar het vandaan komt? Alleen een link naar een nieuwssite is meestal niet genoeg als de maker bekend was.
Staat het beeld op volledige grootte bovenaan de pagina, of in een formaat dat past bij een bespreking? Is het meerdere keren gebruikt, ook als uitgelichte afbeelding of op sociale media?
Maak een schermafbeelding van het artikel zoals het was, inclusief bijschrift en datum. Beroep je je op het citaatrecht, dan is de context van toen je bewijs. Hoe je dat doet, staat op Wayback Machine en schermafbeeldingen.
Als het niet opgaat
Het citaatrecht maakt geen onderscheid tussen een landelijk medium en een hobbyblog: de voorwaarden zijn voor iedereen hetzelfde. Wel is de context anders. Een nieuwsblog dat gebeurtenissen bespreekt en kritisch becommentarieert, heeft eerder een inhoudelijke band met het beeld dan een bedrijfsblog dat actualiteit gebruikt om zichtbaar te blijven. Wat er verder speelt bij een niet-commerciële site, zoals de vraag welk bedrag dan redelijk is, staat op fotoclaim op een privéwebsite of hobbyblog.
Gaat het beroep op het citaatrecht niet op, dan is de claim daarmee nog niet automatisch terecht in de vorm waarin hij ligt. De afzender moet nog steeds laten zien dat hij namens de maker mag optreden, om welke periode het gaat en hoe het bedrag is opgebouwd. Persbureaus rekenen vaak met een tarievenlijst en een opslag wegens het ontbreken van de naam; wat daarvan in de regel standhoudt, lees je op naamsvermelding en opslag. Daarna loop je de claim na met is mijn claim terecht? en het bedrag met de bedrag-check.
Of je het citaatrecht in je reactie naar voren brengt, hoe je dat onderbouwt en wat je doet als de claimpartij het afwijst, hangt af van wie er schrijft en hoe sterk je pagina de toets hierboven doorstaat. Dat werk je uit met de handleiding, toegespitst op jouw brief.
De keuzehulp · vijf korte vragen
Een claimbrief roept vragen op. Breng in kaart waar je staat, welke stukken je nodig hebt en welke hulp bij je past.
Je antwoorden bepalen welke voorbereiding voor jou relevant is.
Zelf aan de slag met de handleiding of persoonlijk laten meekijken.
Gratis te doorlopen. Geen e-mailadres nodig.
Bekijk de handleiding of kies persoonlijke hulp.
Je antwoorden worden niet verstuurd. Deze keuzehulp helpt je voorbereiden en geeft geen juridisch oordeel over je claim.
Veelgestelde vragen
Verder lezen
Brief ontvangen?
Kies wat bij je past, reken meteen af en je kunt direct verder. Weet je niet welke van de drie je nodig hebt, stel dan eerst je vraag.
FotoclaimHulp is een particulier initiatief, opgezet door mensen die zelf zo'n brief kregen. Wij doen dit omdat we het maatschappelijk belangrijk vinden dat mensen niet betalen voor iets wat niet klopt, niet omdat er een verdienmodel achter zit. Wel zijn we eerlijk over waar onze rol ophoudt.
Elke zaak is anders. Aan de informatie op deze site kun je daarom geen rechten ontlenen. Zie ook onze algemene voorwaarden.
